Шымкент (латынша Shymkent; кеңес заманында — Чимкент) — тұрғыны миллионнан әлдеқайда асатын Қазақстанның үшінші қаласы, 2018 жылдан Астана және Алматымен қатар «республикалық маңызы бар» үш қаланың бірі. Үшеуінің ішінде ең оңтүстігі, дәстүрге ең берігі және — қазақтардың өзі айтады — ең қонақжайы.
Қысқаша тарих
Қала Жібек жолындағы, әлдеқайда ірі Сайрамға барар жолды қорғайтын бекіністі аялдама ретінде пайда болған; цитадель төбесіндегі қазбалар 2200 жылдай тереңге кетеді. Оған моңғолдар, Темір әулеті, Қазақ хандығы, жоңғарлар, Бұхара мен Қоқан хандықтары таласқан, ал 1864 жылы оны орыс әскері алды. Кеңес билігі тұсында қала өнеркәсіп орталығына — қорғасын қорыту, химия, мұнай өңдеу — және Түрксіб теміржолындағы көлік торабына айналды. Тәуелсіздік алғалы ол қарқынды өсіп, айналасындағы ауылдарды қосып алды, орталығын саябақтар мен алаңдар салып жаңартты.
Тұрғындарының басым бөлігі — қазақтар, өзбек және орыс қауымдары да ауқымды. Қазақ пен орыс тілін барлық жерде, өзбек тілін Сайрамда естисіз; қонақүйлерден тыс жерде ағылшынша білетіндер аз, сондықтан аударма қосымшасы көмектеседі.
Ұсынылатын маршруттар
- Бір күн: таңертең цитадель, музей, түскі асқа палау, аптап басылғанша демалыс, кешке Ордабасы алаңы, Тәуелсіздік саябағы және Арбат.
- Екі күн: Түркістанға толық күндік саяхатты Отырар және Арыстан бабпен бірге қосыңыз.
- Үш күн: тауды қосыңыз — Ақсу-Жабағылыдағы Ақсу шатқалы немесе Қасқасудағы жеңіл күн — және Сайрамдағы бір таң.
- Төрт күн және одан көп: күн батар шақтағы Сауранды көру үшін Түркістанда бір түн, жаяу жорық үшін Жабағылы ауылында бір түн қоныңыз.
Білуге тиіс жерлер
Жібек жолы Түркістан
Қазақстанның ең қасиетті қаласы және ең ұлы ескерткіші
Шымкенттен шамамен 170 км солтүстік-батыста жатқан Түркістан XII ғасырдағы сопы ақын Қожа Ахмет Ясауидің қабірін айнала өскен. Әмір Темір 1389 жылы сол қабірдің үстіне салдырған көгілдір күмбезді алып кесене — ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра нысаны әрі Оңтүстік Қазақстанда міндетті түрде көретін басты жер.
Шымкентте Шымкент цитаделі және ескі қала
Қаланың бастау алған жері
Қошқар ата бұлағының үстіндегі төбе — Жібек жолы бойындағы алғашқы қоныс осында тұрған. Мұнда жүргізілген қазба жұмыстары қаланың ресми жасын екі мың жылдан арыға жылжытты, ал төбенің өзі қабырғалары мен қақпалары қалпына келтірілген, шолу алаңдары бар ашық аспан астындағы музейге айналды.
Таулар мен қорықтар Ақсу-Жабағылы қорығы
Батыс Тянь-Шаньдағы жабайы қызғалдақтар мен шатқал
Орталық Азияның 1926 жылы құрылған ең көне қорығы Шымкенттің шығысындағы Талас Алатауын қорғайды. Ол сәуір-мамырда гүлдейтін жабайы Грейг қызғалдағымен және Кауфман қызғалдағымен, терең Ақсу шатқалымен, таутекесімен, аюларымен және құстарының молдығымен әйгілі.
Жібек жолы Отырар және Арыстан баб
Моңғолдарды батысқа бастаған қала
Отырардың саман кірпіш қирандылары — ортағасырлық Фараб, философ әл-Фарабидің туған өлкесі — 1218 жылы Шыңғыс хан елшілерінің өлтірілуі Орта Азияға моңғол шапқыншылығын бастап жіберген жерді белгілейді. Жақын маңда Ясауидің ұстазы Арыстан бабтың кесенесі тұр.
Тағам мен сусын
Шымкент — Қазақстанның гастрономиялық астанасы: өзбек асханасының ықпалы күшті, ал бағалары Алматыдағыдан едәуір төмен.
- Палау: қой еті, сары сәбіз және ноқат қосылған күріш; алып қазанда пісіріледі, ең дәмдісі — түсте, таусылып қалмай тұрғанда.
- Кәуап (шашлык): сексеуіл немесе жеміс ағашының шоғында пісірілген қой, сиыр, тауық еті не бауыр шыбықтары — жергілікті жұрттың мақтанышы.
- Самса: ет пен пияз (күзде асқабақ) салынған қатпарлы қамыр, тандырдың қабырғасына жапсырып пісіріледі.
- Мыналарды да татып көріңіз: лағман, мәнті, қазы, бешбармақ, ыстық тандыр наны және жаздың соңындағы тамаша жергілікті қауын мен жүзім.
- Сусындар: кез келген асқа көк шай; маусымында қымыз (ашытылған бие сүті) бен шұбат (түйе сүті); және елдегі ең танымал сыра — құйылмалы Шымкент сырасы.
Базарлар мен сауда
Мұнда базар — тіршіліктің өзегі: кептірілген жеміс, жаңғақ, дәмдеуіш, құрт (кептірілген ірімшік домалақтары), нан және үй тұрмысына керектің бәрі сатылады. Шымкенттің үлкен базарлары соңғы жылдары бірнеше рет көшіріліп, қайта салынды, сондықтан қазір қай базардың ыңғайлы екенін қонақүйден сұраңыз. Азық-түліктен басқа тауарға саудаласу — қалыпты жағдай, тамаққа — аздап қана. Кәдесыйға киізден жасалған бұйымдар, кестелі тақиялар және кептірілген жеміс іздеңіз.
Ақша
Ақша бірлігі — теңге (KZT). Банкомат барлық жерде бар, карта қонақүйлерде, супермаркеттерде және мейрамханалардың көбінде қабылданады; жергілікті жұрт бәріне дерлік Kaspi QR кодымен төлейді, бірақ келген қонақтар оны әдетте пайдалана алмайды, сондықтан базар, шағын автобус және ауылдағы қонақ үйлер үшін қолма-қол ақша ұстаңыз. Айырбастау орындары доллар, еуро, рубль және өзбек сомын қабылдайды. Халықаралық өлшеммен Шымкент арзан — ескі сандарға сүйенбей, жолға шықпас бұрын қазіргі айырбас бағамын тексеріңіз.
Қауіпсіздік, денсаулық және әдеп
- Шымкент қонақтар үшін жалпы қауіпсіз. Түнде қосымша арқылы такси шақырыңыз, адам көп базарларда заттарыңызға қарап жүріңіз.
- Денсаулыққа төнетін басты қауіп — жазғы аптап: суды көп ішіңіз, бас киім киіңіз, көрікті жерлерді таңертең мен кешке жоспарлаңыз.
- Құбыр суын ішпеген дұрыс; бөтелкедегі су арзан.
- Оңтүстік Алматыға қарағанда дәстүрге берік. Зиярат орындары мен мешіттерде әдеппен киініңіз, шай ұсынса, қабыл алыңыз — бас тарту әдепсіздік саналады.
- Төлқұжатыңызды немесе көшірмесін ала жүріңіз; полиция, әсіресе шекара маңында, құжат сұрауы мүмкін.
Байланыс және уақыт
Жергілікті SIM-карталар (Beeline, Kcell/Activ, Tele2/Altel) арзан, төлқұжатпен сатылады; eSIM де жұмыс істейді. Wi-Fi қонақүйлер мен кафелерде қалыпты нәрсе. 2024 жылдан бүкіл Қазақстан бір уақыт белдеуінде — UTC+5, Ташкентпен бірдей.
